'We stimuleren leerlingen tot nadenken'

Oktober 2016
‘In de vorige les hebben we het gehad over jullie stamboom. Wat heeft dat te maken met identiteit?’ De vraag aan een groep brugklassers komt van Anita Bruin, docent Persoonlijke Vorming aan het Haagse Edith Steincollege. Zij schreef het boek Kiezen voor persoonsvorming, identiteitsontwikkeling van leerling en school, dat 4 oktober wordt gelanceerd.
“We gaan eerst even rustig worden”, zegt Anita Bruin, tegen de vwo-brugklas. Een halve klas om precies te zijn, want bij de vakken Persoonlijke Vorming en Drama worden de klassen opgesplitst. Na twee weken wordt er gewisseld. “Jullie zijn heel rumoerig. Welke les hebben jullie hiervoor gehad?” “We hadden een Cito-toets”, roept een aantal leerlingen door elkaar. “Oké, maar nu gaan we even alles vergeten. De toets en alle andere dingen die jullie vandaag hebben gedaan. We gaan ons nu bezighouden met persoonlijke vorming.”

Stamboom
“In de vorige les hebben we het gehad over jullie stamboom. Wat heeft dat te maken met identiteit, met wie je bent?” vraagt de docent. Een jongen begint enthousiast te vertellen: “Het is je afkomst. Als je geboren wordt, krijg je iets mee van de persoonlijkheden van je vader en moeder.” Een klasgenoot valt hem bij: “Het zegt iets over je cultuur en tradities, over de groep waar je onderdeel van uitmaakt. Dat maakt mensen interessant.” Anita Bruin: “En kun je iets over jouw cultuur vertellen?” Enthousiast vertelt hij dat mannen jurken dragen, dat couscous een echt Marokkaans gerecht is, maar ook dat er bij hem thuis op zondag altijd stamppot wordt gegeten.



Anita Bruin: “En is er iets in de ene cultuur dat in de andere cultuur goed of fout is. Of dat met elkaar botst?” Een jongen roept: ‘Slachtfeest en Dierendag, dat viel een keer op dezelfde dag. Het Offerfeest is heel belangrijk voor ons, maar voor veel andere mensen in Nederland is Dierendag belangrijk.” Bruin wil weten wat hij toen heeft gedaan. “Toch het feest gevierd juf.”
Gekend en erkend worden, dat is het belangrijkste doel van het vak. “Bij Persoonlijke Vorming komen de leerlingen tot rust, het is even anders dan de andere lessen. Het geeft taal aan het thema identiteit en werkt door in het dagelijks leven. Zij ontwikkelen (zelf)vertrouwen, krijgen meer energie, en leren zichzelf en anderen kennen. We stimuleren kinderen tot nadenken. Zij leren dat hun mening ertoe doet.”

Keuzes durven maken
Dit is volgens Anita Bruin niet altijd even eenvoudig: ‘Naar iemands mening vragen in de les, kan weerstand oproepen. Het kan zelfs pijnlijk zijn. Ik had bijvoorbeeld eens een meisje in de klas dat telkens deed wat haar vriendin deed. Door vrienden en vaste groepjes te splitsen, wordt het voor hen vaak duidelijk dat ze niet hun eigen mening geven, maar die van de ander. Dit benoem ik in de klas, ook bij vervelende issues kunnen leerlingen zich in elkaar herkennen.”
Bij het vak draait het dan ook om het ontwikkelen van kennis, sociale vaardigheden en leren kritisch te denken. Bruin: “Iedereen is uniek en dat mag je laten zien. Daarmee moet je het doen, je bent altijd anders dan een ander. Willen we een maatschappij ontwikkelen met burgers die keuzes durven te maken, hun stem durven te geven en die sterk genoeg zijn voor elkaar en voor zichzelf, dan moeten we ze stimuleren in hun persoonlijke ontwikkeling.”

Na het korte vraaggesprek is het tijd om in actie te komen. De leerlingen moeten in tweetallen elkaar proberen om te duwen terwijl de geduwde aan zijn grootste probleem moet denken. De rust is in de klas is snel verdwenen. Er wordt hard gelachen en vooral de jongens belanden nog weleens op de grond. “En nu doen we het nog een keer. Je denkt alleen niet meer aan problemen, maar je stelt je voor dat je een boom bent. Een hele stevige boom met wortels die diep in de grond gaan. Oké, aan het einde van de les komen we hierop terug. Nu gaan we naar de volgende opdracht, pak je iPad er maar bij.”

Soedanees volkslied
In kleine groepjes gaan de leerlingen aan de slag. Samen moeten ze een presentatie maken over iets uit hun eigen cultuur waarop ze trots zijn. Bruin: “Het mag een foto van iets zijn, een liedje, een gedicht of spreuk, als het maar iets is waarvan jullie vinden dat de klas het moet weten.” Anita Bruin loopt tijdens de voorbereiding rond en moedigt de leerlingen aan. Een jongen die meent dat hij weinig weet over zijn Dominicaanse achtergrond helpt ze op weg: “Misschien een bepaalde sport of muziek die iets zegt over de cultuur?”
Na een klein kwartier mag de eerste groep presenteren. Twee jongens met Marokkaanse ouders leggen uit wat couscous is, dat grote families gezellig zijn en dat Marokkaanse schoenen in een punt lopen. “Dat is voordeliger in het maken en het is mooi natuurlijk.” Een meisje uit Soedan staat nerveus voor de klas, maar durft toch de eerste regels van het volkslied te zingen en legt uit wat het betekent. Ook vertelt ze over Soedanese gerechten.

Wat is jullie opgevallen?
De tijd vliegt voorbij en niet alle leerlingen komen aan de beurt, maar ze hebben hun werk niet voor niets gedaan. “Volgende week mogen jullie presenteren, maar nu sluiten we af: wat is jullie deze les opgevallen en wat hebben jullie geleerd?” “Het was best onrustig in de klas”, zegt een jongen. “Ik denk omdat we misschien moe waren.” “Ik vond het Soedanese volkslied bijzonder. En de maïzenakoekjes zagen er lekker uit.” “Als je stevig staat als een boom, dan ben je actief en kun je veel hebben.” Anita Bruin is het ermee eens. Dan gaat de bel, iedereen vliegt de gang op, maar niet voordat ze de juf een hand hebben gegeven.

Het boek Kiezen voor persoonsvorming, identiteitsontwikkeling van leerling en school gaat in op wat persoonsvorming nu precies is. Hoe geef je er als leraar vorm aan in de praktijk? Voor welke uitdaging staat een schoolleider die met persoonsvorming aan de slag gaat? Dit boek beschrijft de praktijk van een school die persoonsvorming als vak heeft ingevoerd. Het biedt geen definitief antwoord op deze vragen, maar reikt ervaringen, theoretische kaders en reflecties vanuit het perspectief van leraar en leerling aan, die andere leraren en schoolleiders kunnen inspireren om zelf bewust met persoonsvorming in hun onderwijs aan de slag te gaan.


Tekst Sietske Arkenau
Fotografie Lou Wolfs