Leren zichtbaar maken op het SBO

December 2016
Elk kind heeft goede begeleiding nodig op school. Voor kinderen in het speciaal basisonderwijs geldt dat nóg meer. SBO Merlijn en SBO Het Avontuur pakten het programma Leren zichtbaar maken op, voor een optimale ontwikkeling van hun leerlingen.
“Het is noodzakelijk om het anders te doen dan in het regulier basisonderwijs”, zegt Mariëtte van den Bosch, directeur van SBO Merlijn. “Onze leerlingen komen hier terecht nadat ze gefaald hebben op hun vorige school. Het eerste wat je dan wilt doen, is ze het plezier in het leren teruggeven. Succes laten ervaren, want uiteindelijk wil elk kind zich ontwikkelen. Wij doen dat via Leren zichtbaar maken.”

Eigenaarschap
Leren zichtbaar maken is gebaseerd op evidence based onderzoek van de Nieuw-Zeelandse onderwijsprofessor John Hattie. Met Leren zichtbaar maken bedoelt de onderwijsdeskundige dat voor de leerlingen het lesgeven zichtbaar moet zijn en dat voor de leerkracht het leren van de leerlingen zichtbaar is. Hierbij is er tegelijkertijd aandacht voor wat het meest of minst effectief is voor de resultaten van de leerling.
SBO Merlijn werkt nu ruim vijf jaar met deze aanpak. Mariëtte van den Bosch: “Eigenaarschap van je eigen leerdoelen vormt het uitgangspunt, niet de groepsnorm. Iedereen werkt in zijn eigen tempo aan zijn eigen leerdoelen. Alleen waar mogelijk, clusteren wij het leren. Dat clusteren gaat tegenwoordig heel eenvoudig. De school is onlangs gedeeltelijk verbouwd waarbij een aantal klaslokalen is samengetrokken. Hierdoor kunnen we bijvoorbeeld bij rekenen of taal clusteren op niveau. Maar het biedt ook andere voordelen. Doordat meerdere leerkrachten in een ruimte werken, is het eenvoudiger om een kind individuele aandacht te bieden zonder dat anderen aandacht te kort komen. Er zijn altijd genoeg ogen en handen in de klas.”

Matrix
De leerdoelen van elke leerling zijn vastgelegd in een matrix. Dat doet elke leerling zelf, samen met de leerkracht. Voor basisvaardigheden als rekenen, lezen en taal heeft de school de leerlijn in kindertermen beschreven. Van den Bosch: “Zo’n vijf keer per jaar heeft een leerling met zijn juf of meester een matrix-gesprek. Hierin worden de doelen doorgenomen en eventuele nieuwe doelen bepaald. Ook bespreken zij met elkaar op welke manier die doelen het beste behaald kunnen worden. Bijvoorbeeld door uit een boek te werken, door samen te werken met de leerkracht of een andere leerling of door opdrachten op de computer te doen. Daarbij houden wij altijd als basisgedachte: ‘Elk kind wil zich ontwikkelen. Het is aan ons om een breed aanbod te bieden en het leren aan te wakkeren.’ Door kinderen weer het plezier in het leren terug te geven en succes te laten ervaren, lukt dat heel goed.”



In vergelijking met SBO Merlijn staat op SBO Het Avontuur het Leren Zichtbaar Maken nog in de kinderschoenen. De eerste aanzet begon twee jaar geleden na deelname van de school aan een congres. Leerkracht Stephan Ligtvoet: “Ik had een klas waarin de leerlingen vooral met rekenen moeite hadden om in te zien wat ze moesten doen. Van de directie kreeg ik de ruimte gekregen om te experimenteren. Ik wilde het leren meer zichtbaar maken, onder andere met kaartjes waarop ik in duidelijke stapjes had gezet hoe je een som kon maken. Hierdoor gingen de kinderen beter begrijpen waarom ze iets leerden en ze kregen er meer plezier in.”

Sinds deze eerste aanzet van Stephan Ligtvoet, is SBO Het Avontuur al een aantal stappen verder in het doorvoeren van Leren zichtbaar maken. Adjunct-directeur Sanne van Milt: “Wij staan altijd open voor vernieuwingen waarmee wij ons onderwijs kunnen ontwikkelen. De uitwerking van Leren zichtbaar maken van Stephan zijn door het team heel positief ontvangen. Hij is zich steeds verder gaan verdiepen in het onderwerp, maar ook schoolbreed zijn de leerkrachten enthousiast. We zijn als school gestart met een training en hebben er een stuurgroep voor in het leven geroepen. We gaan met andere stuurgroepen in het land extra trainingen volgen. Er zijn speciale teambijeenkomsten en de stuurgroep activeert en motiveert alle betrokkenen.”

Wanden met geheugensteuntjes
Het Leren zichtbaar maken is op Het Avontuur overal letterlijk terug te zien. Stephan geeft enthousiast een rondleiding langs de klaslokalen. In zijn eigen lokaal hangen de wanden vol met kleurige lijstjes: klassendoelen, klassenregels, handige tips en geheugensteuntjes voor bijvoorbeeld taal en rekenen, de voorwaarden waaraan een geslaagde opdracht moet voldoen, enzovoorts. “Alle leerlingen hebben een zwarte portfoliomap met daarin duidelijk hun eigen doelen op gebied van bijvoorbeeld spelling en rekenen. Elke week starten we met een gemeenschappelijk klassendoel, bijvoorbeeld sommen tot duizend maken. Daarbinnen heeft iedereen zijn eigen doelen. Op maandag maakt iedereen een testje van twintig minuten, zonder uitleg van mij. Het resultaat tekenen de kinderen in een diagram. Vervolgens gaat iedereen de rest van de week met de nodige hulp aan de slag. Hebben zij hun eigen taken af, dan mogen zij altijd de witte map pakken waarin allerlei extra opdrachten zitten. Daar wordt gretig gebruik van gemaakt!”



Aan het eind van de week doen de kinderen de test opnieuw en tekenen zij het resultaat weer in hun diagram. Stephan: “Dit geeft hen heel duidelijk inzicht in hun eigen vooruitgang. Dat werkt erg motiverend, kinderen laten vaak hun map vol trots aan hun ouders zien. Daarnaast maken we met die resultaten ook klassendiagrammen en kunnen de kinderen zien hoe goed zij het samen doen.”

Het is slechts een voorbeeld van de invulling van Leren zichtbaar maken op Het Avontuur, een aanpak waarover de medewerkers al na een korte periode heel positief zijn. Stephan Ligtvoet: “Kinderen zijn zich meer bewust van hun eigen leerproces, ze werken serieuzer en met meer concentratie. Ze nemen meer op en werken bewuster aan hun eigen doelen.” Adjunct-directeur Sanne van Milt: “Kinderen actief betrekken bij hun eigen leerdoelen en ze te leren dat ze het voor zichzelf doen, zijn belangrijke stappen voor hun toekomstige ontwikkeling. Dat is waar we het voor doen.”




Tekst Sietske Arkenau
Fotografie Lou Wolfs